اما عناوين جزئى فصل حاضر چنين است . - گستردگى جغرافيايى - منابع استراتژيك - جمعيت 1 . گستردگى جغرافيايى چنان‌كه در نقشهء مسلمانان در جهان امروزى پيداست ، جهان اسلام ابعاد جغرافيايى بسيار گسترده‌اى دارد . در دنياى معاصر جمعيت بيش از 43 كشور جهان از جمله شش جمهورى تازه استقلال يافتهء آسياى مركزى مسلمان هستند . يك چهارم كشورهاى مستقل جهان مسلمان بوده و بيش از 28 ميليون كيلومتر مربع يا تقريباً به استثناى قطب جنوب 20 درصد كل خشكيهاى روى زمين را كشورهاى مسلمان نشينى تشكيل مىدهند . « 1 » نكتهء قابل توجه اينكه به استثناى كشورهاى مالزى ، بنگلادش و چهار كشور جزيره‌اى بحرين ، كومور ، اندونزى و مالديو ، ديگر كشورهاى اسلامى به هم پيوسته هستند . شايد شگفت‌انگيزتر اين باشد كه بدانيم تقريباً 38 درصد مرزهاى خشكى بين‌المللى و نسبتى مشابه يعنى 37 درصد از مرزهاى بالقوهء دريايى به 43 كشور مورد بحث تعلق دارد . تراكم مرز در جهان اسلام ، در ارتباط با مساحت ، هر چند از اروپا كم‌تر بوده اما با تراكم مرز در آفريقا مشابه است . بسيارى از كشورهاى اسلامى با چهار همسايه يا بيشتر مرز خشكى دارند . فقط تعداد مرزهاى خشكى بين‌المللى سه كشور دنيا ( برزيل ، چين و آلمان ) از شش كشور اسلامى كه پرتعدادترين مرز را دارند بيشتر است . سودان با هشت مرز بين‌المللى در جهان اسلام از لحاظ تعداد مرز رتبهء اول را داراست . بايد خاطرنشان كرد كه اغلب اين مرزها بدون توجه به شرايط جغرافياى طبيعى و انسانى و بدون در نظر گرفتن خواست مردم ترسيم شده‌اند ؛ و تنها شمار معدودى از مرزها بدون تأثيرى مستقيم يا غير مستقيم قدرتهاى اروپايى شكل گرفته‌اند . اما جهان اسلام دلواپس تعيين حدود دقيق مرزها با اعمال حاكميت بر سرزمين نبوده ، چون ملتهاى اسلامى نه به تعيين دقيق مرزها بلكه به وحدت ميان يكديگر مىانديشيده‌اند . « 2 »

--> ( 1 ) . مرزهاى بين‌المللى جهان اسلام ، جرالد بليك ، ترجمهء محمدرضا بهشتىفر ، مجموعه مقالات سمينار بين‌المللى مسائل جغرافيايى جهان اسلام ، ص 39 ( 2 ) . همان جا ، ص 40